18/09/2023
TÌM HIỂU VỀ PHONG TỤC VÀ NGHI LỄ LẬP THỜ BÀI VỊ
Đối với phong tục thờ và nghi lễ lập bài vị cho người đã mất để cúng giỗ là việc rất quan trọng. Theo cổ nhân, đặt thẻ bài lên bàn thờ và cúng giỗ, chỉ là 1 nửa của nghi lễ. Dù có sơ sài đơn giản đến đâu, các bước lập nhất thiết phải có trình tự trước sau. Không chỉ các bước lập mà cần có quy định nghi lễ cho từng thẻ bài.
Gắn liền với nghi lễ, cách viết bài vị thờ tự phải thật chính xác, rõ ràng, cụ thể và đúng niêm luật. Hơn thế, thẻ bài nào để thờ mãi mãi và tấm thẻ nào chỉ thờ vài đời.
Đối với văn hoá, làm đúng trình tự và nghi lễ chỉnh chu – đó mới có nghĩa là nét đẹp vẹn toàn.
Bài vị vị thờ gia tiên
Phong tục thờ & các loại bài vị
Trong văn hóa thờ cúng của người Việt, phong tục thờ bài vị có mặt ở rất nhiều nơi, trước tiên là trong những di tích, sau đó đến họ tộc, tư gia, cửa hàng… Các tấm thẻ bài có rất nhiều loại, mang ý nghĩa theo từng hoàn cảnh cụ thể và đời sống tâm linh khác nhau như thánh thần, tổ tiên và thần linh bản gia của mỗi nhà. Bởi vậy, tục thờ những tấm long vị, thần vị, linh vị…., đã trở thành văn hóa tín ngưỡng của chúng ta.
Thần vị thờ trong các di tích văn hóa
Đối với những khu di tích văn hóa tâm linh như: đình, chùa, đền, miếu. Tấm thẻ được gọi rất trịnh trọng là Long vị để chỉ nơi thờ Vua. Còn Thần vị để chỉ thờ người có công với dân, với nước như thần thánh, thành hoàng, tổ nghề, tổ nghiệp… Ngoài ra, còn những thẻ bài của các vị sư tại chùa hay các vị tổ của môn phái hoặc giáo phái.
Có những nơi thì tạc tượng thờ, nếu không có thì làm bài vị sau đó khoác khăn choàng và đặt mũ lên tượng trưng như thân thể các ngài đang ngự. Đến ngày tuần tiết, hay tiệc thánh là dân làng đều tổ chức làm lễ, có nơi thì long trọng rước kiệu thần vị. Tục này được duy trì đều đặn hàng năm, trải dài xuyên suốt các thời đại.
Bài vị trong các nhà thờ dòng họ
Với các nhà thờ từ đường dòng họ hay chi tộc là nơi khỏi thủy, phát tích của các họ mạc. Nơi đó thờ bài vị thủy tổ và các tổ phân chi, là nơi nguồn gốc của những người cùng họ. Khi giỗ tết, các bài vị được mở ra, ngày đó mọi trai đinh trong họ đều làm lễ để tỏ lòng hiếu kính, nhớ ơn và biết được dòng mạnh cội nguồn, huyết thống của mọi người.
Bên cạnh đó, nơi đây sẽ để các bài vị khác như gia tiên nhà trưởng hay có trường hợp thờ Hậu ( Hậu tức là người hiến đất làm nhà thờ), hoặc những nhà không có người nối tự thì gửi vào nhà thờ để cúng giỗ.
Bài vị trên bàn thờ gia tiên
Tấm thẻ bài đặt trên bàn thờ gia tiên (tương đồng như di ảnh thờ hiện nay) gọi là bài vị gia tiên dùng để thờ cúng tổ tiên, ông bà và những người quá cố. Đối với thờ tổ tiên thì tấm thẻ bài đó hiển nhiên như linh hồn người thân đã khuất. Bởi sự hiển nhiên này, cho nên người ta vẫn luôn tâm niệm:
“Sự tử như sự sinh, sự vong như sự tồn”
(Thờ lúc chết cũng như lúc còn sống. Thờ lúc khuất cũng như lúc hãy còn). Trên bài vị thường thấy ghi vai vế, ấy là cái nghĩa của quan hệ đó.
Thời kỳ công nghệ chụp ảnh còn chưa ra đời, tấm bài vị thờ của gia tiên trở thành vật không thể xa rời của mỗi gia đình. Cho nên, dù phải rời xa “nơi chôn rau cắt rốn” thì thứ mang theo đầu tiên là tấm bài vị của mọi nhà. Nếu không mang được theo thì khi đến ở nơi khác phải làm cái mới để thờ tổ tiên.
Trong tục thờ thẻ bài để cúng tổ tiên cũng rất chu đáo và đầy đủ. Bởi thế, ta thường thấy mỗi gia đình đều có bài vị thờ, đôi lúc chỉ thấy một hoặc hai chiếc, khi lại thấy vài nhà bày rất nhiều thẻ, dù ở những vùng miền khác nhau. Vậy cụ thể các thẻ bài đó như sau:
Bài vị thờ gia tiên hợp tự không còn làm chính giỗ.
-Đường thượng lịch đại ( Bắc hay thờ).
-Phụng vị bổn âm đường thượng ( Trung hay thờ).
-Cửu huyền thất tổ( Nam hay thờ).
Bài vị thờ tổ tiên để cúng giỗ theo ngày mất.
-Kỵ ông, bà.
-Cụ ông, bà.
-Ông, bà.
-Cha mẹ.
Linh vị thờ những người mất trẻ.
-Bà tổ Cô.
-Ông tổ Mãnh.
Bài vị thờ thần linh bản thổ trong tư gia
Ngoài việc thờ thần linh theo văn hóa làng xã và việc thờ cúng gia tiên, thì người Việt chúng ta còn thờ các vị thần bản gia, với mong muốn cuộc sống thuận hòa, luôn tấn tới cho gia đình. Nhất là những hộ kinh doanh hay cửa hàng thì càng chú trọng hơn nữa. Các tấm thẻ thường được gọi chung là bài vị thổ công, cụ thể là thờ các vị như sau:
Thổ địa( ông Địa)
Táo quân (ông Táo)
Ngũ Phương Ngũ Thổ
Thần tài