29/05/2025
THANGKA – DẤU ẤN ĐẶC SẮC CỦA NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO TÂY TẠNG
Sự phong phú của nghệ thuật Phật giáo là hệ quả của quá trình tiếp biến văn hóa giữa Phật giáo và văn hóa bản địa. Nhưng có một nguyên tắc chung là các hình tượng nghệ thuật phải mang ý nghĩa triết lý dựa trên kinh luận. Mà triết lý Phật giáo lại chính là con đường giải thoát tâm linh. Do đó nghệ thuật Phật giáo được ứng dụng linh hoạt vào các phương diện tu tập.
Hầu hết nghiên cứu đều xác quyết việc thờ phượng hoàn toàn không có vào thời Đức Phật. Việc tôn thờ biểu tượng tâm linh đã xuất hiện sau khi Đức Phật nhập Niết Bàn. Những hình ảnh hoa sen, kim cang tòa, bánh xe pháp được sử dụng để biểu trưng cho bậc giác ngộ trong suốt nhiều thế kỷ. Mãi cho đến đầu công nguyên, sự tiếp xúc với văn minh Hy Lạp và La Mã đã tạo ra bước ngoặt quan trọng cho phép các nghệ nhân Ấn Độ miêu tả Đức Phật qua hình dáng con người. Cùng lúc đó là sự hưng thạnh của giáo lý Đại thừa với quan niệm Tam Thân của Phật. Tam thân gồm Pháp thân là thân chân thật thường trụ, là thể tánh tuyệt đối. Kế đến là Báo Thân là thân do vô lượng phước báo thù thắng mà có, thông thường được miêu tả qua ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Cuối cùng là Hóa thân hay Ứng thân là thân do tùy cơ duyên hóa độ chúng sanh mà thị hiện. Tư tưởng Tam thân ngày càng có vai trò quan trọng khi các pháp môn Đại thừa giới thiệu cảnh giới siêu việt của các Đức Phật. Ví dụ báo thân trang nghiêm của Phật A Di Đà và thánh chúng ở Tây Phương cực lạc, pháp thân thanh tịnh bình đẳng trong kinh Pháp Hoa, kinh Hoa Nghiêm, các hóa thân của Quán Thế Âm Bồ tát. Điều đó tất yếu dẫn đến nhu cầu mô tả nghệ thuật ngày càng tinh tế và cầu kỳ để có thể minh họa những triết lý trừu tượng, góp phần vào trải nghiệm tâm linh của hành giả.
Trong bối cảnh đặc biệt đó, sự xuất hiện Mật tông cũng khiến các nghệ nhân Phật giáo tiếp tục sáng tạo để đáp ứng nhu cầu tâm linh. Khởi đầu từ những tượng, phù điêu theo phong cách Mật thừa ở Ấn Độ. Cho đến khi Mật tông được truyền bá vào vùng Himalaya tức Nepal và Tây Tạng ngày nay, hội họa Phật giáo Mật tông được nở rộ với sự ra đời của dòng tranh Thangka, một loại tranh vẽ trên vải cuộn. Đây không chỉ đơn thuần là dòng tranh trang trí mà còn là công cụ hỗ trợ thiền quán của hành giả. Các nhà sư Tây Tạng trân trọng Thangka đến mức dùng nước sái tịnh để gia trì, đọc chú khi mở tranh.
Nội dung chủ yếu của Thangka là Đức Phật, các vị Bổn Tôn, Hộ Pháp, Chư vị Đạo Sư, Chủng tử tự và Mandala. Các hành giả có thể sử dụng những minh họa của Thangka để quán tưởng hợp nhất với Bổn Tôn. Chính vì vai trò tu tập tâm linh, tranh Thangka không thể là sản phẩm của trí tưởng tượng cá nhân mà phải tuân thủ nghiêm ngặt những nguyên tắc, Tiêu Xí của Mật Thừa. Để vẽ được Thangka, vị Họa Sư phải trải qua ít nhất 12 năm đào tạo bài bản. Người vẽ Thangka phải am hiểu giáo lý, hiểu biết chính xác các biểu tượng Phật giáo Tây Tạng. Các đối tượng nghệ thuật vốn là các giác thể có những quy chuẩn đặc biệt về tỷ lệ, màu sắc, điệu bộ… Mỗi chi tiết đều mang một ý nghĩa nhất định. Một bức tranh Thangka với vô số chi tiết biểu tượng, đủ loại màu sắc, đường nét hết sức tinh tế đòi hỏi không ít thời gian để hoàn thiện. Một họa sĩ có thể hoàn tất một bức Thangka cỡ nhỏ trong 3 tháng, cỡ lớn trong 6 tháng với 7 giờ làm việc mỗi ngày.
Quan Âm Tứ Thủ (Cherinzig) là hình tượng khá phổ biến trong dòng tranh Thangka. Đức Bồ tát đội vương miện năm cánh, mặc thiên y ngồi kiết già trên toà sen trắng, thân sắc trắng, có một mặt và bốn tay. Hai tay chắp lại giữ ngọc Mani. Một tay nâng cành hoa sen, tay còn lại cầm tràng hạt pha lê. Trên người các phục sức vô số trang nghiêm. Thân sắc trắng biểu thị thanh thịnh vô cấu. Đầu tượng trưng cho thể tính tuyệt đối hay Pháp Thân. Tư thế kiết già với hai chân bắt chéo thể hiện nhất như bất nhị của sinh tử và Niết Bàn. Bốn tay là Tứ Vô Lượng Tâm Từ, Bi, Hỷ, Xả. Hai tay chắp trước ngực là sự hợp nhất phương tiện và trí tuệ. Ngọc Mani ẩn dụ cho giác ngộ hoàn toàn. Tay cầm hoa sen là hiện tướng của dứt sạch phiền nào. Tràng hạt bên tay phải thể hiện lòng từ bi cứu độ chúng sanh trong luân hồi sanh tử. Áo da nai trên vai ẩn dụ cho hạnh nguyện nhập thế. Năm cánh trên vương miện tượng trưng cho ngũ trí Phật.
Phong cách thẩm mỹ của Thangka trước hết chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật Pala của Ấn Độ do các đại sư người Ấn đã truyền bá Mật tông vào Tây Tạng từ thế kỷ VIII – XI. Sau đó, nghệ thuật Nepal đã thổi luồng sinh khí mới cho Thangka với phong cách nhân tướng. Nhưng sẽ thiếu sót nếu bỏ qua ảnh hưởng của hội họa Trung Hoa. Từ thế kỷ XIII, Tây Tạng tiếp bắt đầu tiếp xúc nhiều với văn hóa Trung Hoa dưới các triều đại Nguyên, Minh, Thanh. Nhà Nguyên đã đưa nhiều nghệ nhân Tây Tạng và Nepal đến làm việc tại kinh đô Đại Đô, trong đó có Araniko, một kiến trúc sư kiêm họa sĩ tài hoa. Họ đã bắt nhịp cầu giao lưu giữa hai nền văn hóa. Tiếp theo, các vua nhà Minh – Thanh đã gửi tặng nhiều họa phẩm đến Tây Tạng, nhờ vậy mà nhiều chi tiết đặc thù của của hội họa Trung Hoa được đưa vào dòng tranh Thangka. Cụ thể là lối vẽ phong cảnh, hậu cảnh và tổ chức bố cục.
Khác biệt chính giữa Thangka Tây Tạng và các dòng tranh Phật giáo Đông Á là vai trò hỗ trợ thiền quán. Do ảnh hưởng bởi Thiền tông với chủ trương trực chỉ nhân tâm, nghệ thuật Phật giáo ở Trung Hoa, Cao Ly và Nhật Bản nói chung dừng lại ở vai trò trang trí, thờ phượng, thể hiện sự kính ngưỡng với chư Phật. Tuy rằng cũng có những minh họa triết lý hay tiến trình tâm linh nhưng cũng không được sử dụng làm phương tiện chính trong tu tập. Còn về đặc điểm nghệ thuật, các tranh ảnh trong tự viện của Phật giáo Đông Á không sử dụng màu sắc sặc sỡ, không quá nhiều chi tiết cầu kỳ mà thay vào đó là gam màu trắng đen làm chủ đạo nhằm làm nổi bật điểm nhấn. Những quy tắc hội họa không quá nghiêm ngặt như Thangka nên nghệ nhân Đông Á có thể sáng tạo nghệ thuật với nhiều phiên bản khác nhau mang dấu ấn cá nhân.
Hiện nay, trước sự bùng nổ của công nghệ hiện đại, các nghệ nhân Thangka vẫn trung thành với những quy tắc nghệ thuật truyền thống vì đó không chỉ là di sản văn hóa hàng ngàn năm mà còn là gia tài tâm linh của Mật tông Tây Tạng.
_________________________________________________________
Ngôi Nhà Văn Hóa Tây Tạng - 𝐎𝐌 𝐇𝐢𝐦𝐚𝐥𝐚𝐲𝐚𝐬
☎️ Hotline: 090 639 68 99
🏠 TP. HCM: 256 Pasteur, P. Võ Thị Sáu, Quận 3
🏠 Hà Nội: 47 Thợ Nhuộm, Quận Hoàn Kiếm